نامه ي امام هادي عليه السلام در رد بر اهل جبر و تفويض

بسم الله الرحمن الرحيم

السلام علیک یا ابالحسن یا علی بن محمد ایها الهادی النقی یابن رسول الله 

میلاد یا سعادت امام هادی علیه السلام مبارک باد

 

به همین مناسبت در نظر گرفتم به یکی از نامه های امام هادی علیه السلام اشاره نمایم .

پیشنهاد می کنم جهت مطالعه ی کامل و دقیق این نامه به کتاب -تحف العقول- مراجعه نمایید .  

(نامه ي امام هادي عليه السلام در رد بر اهل جبر و تفويض)

مطالعه ي اين نامه به وضوح نشان مي دهد كه مطالب گرانقدري در آن نهفته است و مي توان گفت كه توجه به اين مطالب براي ساختن شالوده و اساس دين و تشويق بندگان بر اطلاعت الهي و بيم آنها از نافرماني خداوند بسيار سازنده و مفيد خواهد بود و تنها در يك موضوع جبر و تفويض و رد آن منحصر نمي گردد . نكات بسياري در اين نامه وجود دارد به عنوان مثال .

1-     نحوه ي اثبات قرآن و حقانيت آن

2-     اثبات حقانيت اهل بيت عليهم السلام بوسيله ي نقلهاي مورد قبول از ناحيه ي  پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و اله

3-     مطابقت دادن كلام اهل بيت عليهم السلام با قرآن و اثبات حقانيت ايشان از طريق قرآن

 

اين سه موضوع تنها مربوط به بحث جبر و اختيار نمي شود بلكه در اكثر موارد براي دفاع از اصول و عقايد ديني به آنها محتاج خواهيم بود چرا كه پشتوانه ي و تكيه گاه محكم ديني ما  چيزي جز كلام خدا و ائمه نمي تواند باشد و لذا امام هادي با اشاره اي اين روش را به ما مي آموزد تا با ابزار عقل و اجماع بتوانيم از آنها به خوبي استفاده كنيم .

 

4-     پيام حضرت ، حجت و جوابي است براي خاموشي كساني كه جهت عدم قبول واجبات ديني ، روايات و احاديث رسيده به دست ما را تماماً نادرست و بي پايه مي دانند و هر جا كه به نفع آْنها نباشد برچسب جعلي بودن را (بدون توجه به سند حديث )بر آن مي نهند .

5-     نامه ي امام هشداري است براي كساني كه در هر زمينه كه بخواهند از قرآن و آيات متشابه آن براي منافع  خودشان سوء استفاده  مي كنند .

و ...

در اين نامه امام هادي عليه السلام  ابتدا به اثبات حقانيت قرآن و اهل بيت مي پردازند كه يكي از قسمتهاي جالب نامه و از اصول لازمه ي آن مي باشد . چرا كه بدون قبول داشتن يك مرجع واحد ، استناد به آن بي فايده خواهد بود .

حضرت با اشاره به اجماع مسلمانان در قبول قرآن به حقانيت اشاره مي نمايد و در پي آن كساني كه آن را انكار مي كنند از اسلام خارج مي دانند . سپس با اشاره به حديث ثقلين و تطابق آن با آيه 55 و 56 سوره مائده و تصديق حقانيت اميرالمومنين علي عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام و با نوشتن چند حديث كه بين اهل سنت و شيعه به صورت مشترك مورد قبول و تاييد واقع شده است ذكر مي كنند كه اين اخبار با قرآن مطابقت دارد و نسبت به درستي آن هيچ اختلافي بين مسلمانان نيست  .

در ادامه  حضرت به اين مطلب مي پردازند كه چون اين اخبار از پيامبر از طريق افراد موثقي به ما رسيده است پيروي از اين اخبار بر هر مرد و زن با ايماني فرض واجب است و جز اهل عناد از آن سرپيچي نكنند ، زيرا گفته هاي آل رسول با گفته خدا پيوسته است مانند اين فرمايش خدا كه در محكمات قرآن است : " بي گمان ، كساني كه خدا و پيامبر او را آزار مي رسانند ، خدا آنها را در دنيا و آخرت لعنت كرده و بر ايشان عذابي خفت آور آماده ساخته است " و نظير اين آيه را رسول خدا فرموده كه : " هر كه علي را آزار دهد مرا آزار داده و هر كه مرا آزار دهد خدا را آزار داده است و هر كه خدا را بيازارد به زودي مورد انتقام خدا قرار گيرد " و نيز فرموده " هر كه علي را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر كه مرا دوست بدارد به طور قطع خدا را دوست داشته است " و مانند فرمايش پيامبر درباره بني وليعه و  نيز فرموده ي پيامبر در مورد فرستاده ي خود در روز خيبر ...

تا اينجا حضرت مقدماتي را ذكر كردند و پشتوانه ي استناد خودشان را محكم كردند تا از آن براي مسايل جبر و تفويض استفاده كنند و جاي اما و اگري در برابر آيات قرآن و اهل بيت براي كسي باقي نماند و بر كساني كه قصد خدشه دار كردن قرآن و كلام معصوم را دارند مهر خاموشي بر دهانشان فرو بندند .

سپس ايشان اصل بحث را با گفتار امام صادق عليه السلام آغاز مي نمايند :" نه جبراست  و نه تفويض؛ بلكه مرتبه اي بين اين دو كه عبارتست از : تندرستي ، آزادي ، مهلت كافي ، توشه همچون مركب  و وسيله ي تحريك انجام دهنده ي كار بر كار خود ......" كه اينها كليات فضل الهي مي باشند . پس اگر بنده اي يكي از اين موارد را نداشته باشد در اثر آن كمبود ، تكليف از او ساقط مي گردد . دراينجا نيز حضرت با دقت  تمام علاوه بر استناد به آيات قرآن حقانيت اهل بيت را در طول نامه با اشاره به موارد و مثال هاي مختلف و با مطابقت دادن بر قرآن يادآوري و تثبيت مي نمايد .

.....پيامبر در سخنان خود و خاندانش در گفته هايشان هرگز از حدود قرآن تجاوز نمي نمايند . پس هرگاه اخبار درستي نقل گرديد و گواه درستي آنها از قرآن جستجو شود و مورد تاييد قرآن قرار گيرند در اين صورت پيروي از آنها واجب است و چنانچه در آغاز اين نامه يادآوري كرديم ، جز اهل عناد از آن سرپيچي ننمايند و با تحقيق فهميديم كه قرآن نيز سخن امام صادق را تاييد مي كند . از امام صادق پرسيدند : آيا خداوند بندگان را به ارتكاب گناهان مجبور مي سازد و امام صادق در پاسخ آن فرمود : خدا از اين عادلتر است . عرض شد : پس آيا كار را به طور كلي به خود آنها وا مي گذارد ؟ امام فرمود : خداوند بر آنها پرنفوذتر و مسلط تر از اين است . از قول امام صادق مردم بر سه دسته اند كه دو دسته از آن در هلاكتند  . يكي در قدرت ، خدا را دست كم گرفته و ديگري خدا را در حكم خود ستم پيشه دانسته است . اما  سومي معتفد است خدا به بندگانش به اندازه ي توان آنها تكليف كرده چون كار نيك انجام دهد خدا را سپاس و چون كار بد مرتكب شود از خدا آمرزش جويد ، چنين كسي مسلماني است كه به بلوغ (در فهم اسلام) رسيده و و به حقيقت دست يافته است .  پس دو گروه ديگر بر خلاف حق اند . پس حق مرتبه اي ميان جبر و تفويض است .

حضرت در ادامه به اثبات و ارائه ي آياتي كه در رد جبر آورده شده و جبريون آن را نفي و انكار مي كنند و نيز به صورت مشابه در رد تفويض آياتي را ارائه مي دهند كه اهل تفويض  آن را نفي مي كنند . نكته ي ديگري كه قابل ذكر مي باشد اين است كه حضرت در هر كدام از موارد از جمله در  رد جبر و تفويض و اثبات امري بين جبر و تفويض مثالهايي كاملا واضح بيان مي نمايد كه براي تمام اذهان مشهود و قابل درك باشد تا بتوانند آن را با اصل موضوع مطابقت دهند .

نحوه ي استناد به آيات قرآن توسط امام هادي در مقدمه و پايان هركدام از مباحث ايشان بسيار قابل توجه است .

" همانا كساني كه به آيات ما كفر ورزيدند ، به زودي در آتشي سوزان در آوريم  ؛ كه هر چه پوستشان بريان گردد ، پوستهاي ديگري بر جايش نهيم تا عذاب را بچشند . آري ، خداوند تواناي حكيم است "

"آيا به پاره اي از كتاب ايمان مي آوريد و به پاره اي كفر مي ورزيد ؟ پس جزاي هر كس از شما كه چنين كند ، جز خواري در زندگي دنيا چيزي نخواهد بود و روز رستاخيز ايشان را به سخت ترين عذابها بازبرند و خداوند از آنچه مي كنيد غافل نيست "

آياتي در  نفي جبر

" هر كس كار نيكي بياورد ، ده برابر آن پاداش خواهد داشت و هر كس كار بدي بياورد ، جز مانند آن جزا نيابد و بر آنان ستم نرود "

" روزي كه هر كسي آنچه كار نيك به جاي آورده و آنچه بدي مرتكب شده ، حاضر شده مي يابد و آرزو مي كند : كاش ميان او و آن كارهاي بد فاصله اي دور بود و خداوند ، شما را از كيفر خود مي ترساند "

"امروز هر كسي به موجب آنچه انجام داده است كيفر مي يابد . امروز ستمي نيست " 

آياتي در نفي تفويض

امامان هدايت پيشه فرموده اند : " اگر خدا از راه سر خود گذاردن مردم كار را به خود آنان واگذار نموده بود بر او لازم مي آمد كه به عمل آن بندگان راضي باشد و آنان  لايق دريافت پاداش از جانب او باشند و اگر هم مرتكب جنايتي شدند ، چون آنها را سر خود رها ساخته بود ، مجازات نشوند " كه دو معني از آن گرفته مي شود : يا بندگان بر او غلبه نمودند و او را ملزم ساختند كه نظر خود را اختيار نمايند و خدا چه بخواهد و چه نخواهد آن را بپذيرد كه اين ضعف و سستي خدا را مي رساند و يا اينكه خداي عزوجل عاجز باشد از مطيع نمودن بندگان در امر و نهي خود بدانها لذا امر و نهي خويش را به آنها واگذار نموده و آن را مطابق ميل و علاقه ي آنها قرار داده است زيرا خودش به امر و نهي كردن عاجز بوده و براي همين نيز اختيار كفر و ايمان را به دلخواه خود آنان واگذاشته است .

كه اين امر اثبات ناتواني ، نفي قدرت و انكار خداوندي اوست و مستلزم بطلان امر و نهي و پاداش و مجازات است و مخالف با قرآن نيز مي باشد . آنجا كه فرموده : " و خدا براي بندگانش كفران را خوش نمي دارد و اگر سپاس داريد آن را براي شما مي پسندد "

"از خداي آنگونه كه حق پروا كردن ازوست ، پروا كنيد و زينهار ، جز درحالت مسلماني نميريد "

" و جن و انس را نيافريدم جز براي آنكه مرا بپرسند . از آنان روزي نمي خواهم ، و نمي خواهم كه مرا خوراك دهند "

" خدا را بپرستيد و چيزي را با او شريك مگردانيد "

" از خدا و پيامبرش اطاعت كنيد و از فرمان او روي مگردانيد در حالي كه سخنان خدا را از او مي شنويد "

پس هر كس تفويض به اين مفهوم را اعتقاد خود سازد ، مشمول اين آيه است :

" آيا شما به پاره اي از كتاب ايمان مي آوريد و به پاره اي كفر مي ورزيد ؟ پس جزاي هر كس از شما كه چنين كند ، جز خواري در زندگي دنيا چيزي نخواهد بود و روز رستاخيز ايشان را به سخت ترين عذابها باز برند و خداوند از آنچه مي كنيد غافل نيست "

خداوند از آنچه اهل تفويض به آن معتقدند به مراتب برتر و والاتر است ، برتري بزرگ . 

خداوند در امر و نهي داراي اختيار كامل است ، هرچه را خواهد اختيار نمايد و بدان فرمان دهد و هرچه را هم نپسندد از آن نهي نموده و كيفر دهد ، به سبب همان قدرتي كه به بندگانش براي پيروي از فرامين خود و دوري از نافرماني هايش داده است ؛ زيرا عدل و انصاف و حكمت رساي او هويداست و حجت او با عذرپذيري و بيم دهي ، كامل و تمام است . اختيار با اوست هر كه از بندگانش را بخواهد براي پيام رساني انتخاب نمايد .

عده اي از كفار حسادت ورزيدند : " چرا اين قرآن را بر مردي بزرگ ار آن دو شهر فرود نيامده است ؟ "

پس در جواب آمد " آيا آنانند كه رحمت پروردگارت را تقسيم مي كنند ؟ ما وسايل معاش آنان را در زندگي دنيا ميانشان تقسيم كرده ايم و برخي از آنان را از نظر درجات ، بالا تر از بعضي ديگر قرار داده ايم تا بعضي از آنها بعضي ديگر را در خدمت گيرند و رحمت پروردگار تو از آنچه انان مي اندوزند بهتر است "

از اين روي ، هرچه را دوست داشت انتخاب كرد و هرچه را دوست نداشت منع نمود ؛ پس هر كه از او فرمان برد پاداشش دهد و هر كه از او نافرماني نمايد مجازاتش كند .

و از آنجا كه خداوند مؤمنان را با اين آيه ادب فرمود " و هيچ مرد و زن مؤمني را نرسد كه چون خدا و فرستاده اش به كاري فرمان دهند ، بر آنان در كارشان اختياري باشد "

پس اين انتخاب را مطابق دلخواه آنان انجام نداد و از آنجا جز پيروي از فرمان خود و خود داري از نهي خويش را كه توسط پيامبر منتخبش انجام مي گيرد ، نپذيرفت . پس هر كه از او اطاعت كرد به حق دست يافت و هر كه هم اطاعت نكرد سر كش گرديد و به سبب توانايي كه خداوند براي پيروي از امر و پرهيز از نهي خود به وي داده ، حجت را بر او تمام كرده است ؛ پس از اين روست كه وي را از ثواب خود محروم مي سازد و به كيفرش مي رساند . اين همان عقيده ي بين بين است يعني نه جبر و نه تفويض .   

امام هادي در ادامه به كلام حضرت علي عليه السلام و چند پرسش و پاسخ اشاره مي كنند .

كه براي نمونه به يكي از آنها اشاره مي كنيم . پس از بازگشت از شام ( جنگ صفين ) مردي از حضرت علي پرسيد : يا اميرالمومنين ، به ما بگو كه آيا بيرون آمدن ما از شام به قضا و قدر بود؟ فرمود : آري ، اي شيخ ؛ به تپه اي برنيامديد و به دشتي سرازير نگشتيد مگر به قضا و قدر الهي . شيخ گفت : يا اميرالمونين ، آيا بايد رنج و زحمتي كه در اين راه متحمل شوم به حساب خدا بگذارم ؟

فرمود : دم فروبند اي شيخ ! زيرا خداوند براي طي مسير جبهه و فرود آمدن در آن مسير براي استراحت و برگشت شما ، به شما اجر و ثواب بزرگ داده است ، و در هيچ يكي از كارهايتان نه جبر و زوري بود و نه بيچارگي . شايد گمان بردي كه قضا حتمي و تقدير قطعي بوده ؟! اگر چنين باشد ، پاداش و كيفر باطل و تشويق و تهديد الهي از اعتبار ساقط مي گردد و هيچ چيزي بر حقيقت خود استوار نخواهد بود .

اين گفتار اعتقاد بت پرستان و شيطان دوستان است . به راستي ، خداي عزوجل براي حسن انتخاب امر كرده و براي پرهيز كردن نهي نموده است . خداوند به زور اطاعت نشود و از نافرماني بندگان مغلوب نگردد و آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست را بيهوده نيافريده است و اين ( كه گفتي ) پندار كساني است كه كفر پيشه كرده اند ، پس واي بر آنان كه كافرند از دوزخ.

پس اميرالمومنين بر اساس قرآن دليل آورده و و جبر و تفويض را كه اعتقاد به هر يك از آنها باطل و كفر و تكذيب قرآن است ، نفي كرده است . و ما از گمراهي و كفر به خدا پناه مي بريم . و ما نه معتقد به جبريم و نه معتقد به تفويض ، بلكه به مرتبه اي ميان اين دو مرتبه قايل هستيم كه همان امتحان و آزمايش به وسيله ي تواني كه خداوند به ما ارزاني داشته و ما را بدان وسيله به عبادت گماشته است مي باشد ؛ چنانكه قرآن بر آن گواه است و امامان نيك كردار از خاندان پيامبر صلوات الله عليهم بدان معتقدند . سپس آن مرد پيشاني حضرت علي را مي بوسد و در مقام تشكر و تقدير براي ايشان شعري مي سرايد .  

در اينجا امام علي النقي مثالي براي "آزمايش" و تفهيم آن بيان مي كنند و سپس به بيان 5 موردي مي پردازند كه در ابتداي بحث از قول امام صادق به آن اشاره كردند و با آيات قرآن تطبيق داده و شرح داده اند .

ü       تندرستي :

"و به راستي ، ما فرزندان آدم را گرامي داشتيم و آنان را در خشكي و دريا برنشانديم و از چيزهاي پاكيزه به ايشان روزي داديم و آنها را بر بسياري از آفريده هاي خود برتري آشكار داديم."

" ما انسان را به نيكوترين صورت و سيرت آفريديم "

" اي انسان چه باعث شد كه در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور شوي ؟ آنكه تو را خلق كرد و به تو كمال بخشيد و به اعتدال برگزيد و به صورتي كه خواست تركيب كرد " كه از برتري هاي آن عقل و نطق مي باشد .

انساني كه ديگر مخلوقات در تسخير اويند " اين گونه خداوند آنها را براي شما رام كرد ، تا خدا را به پاس آنكه شما را هدايت نموده به بزرگي ياد كنيد . "

" و اوست كسي كه دريا را مسخر گردانيد تا از آن گوشت تازه بخوريد و از آن زيورهايي بيرون آوريد كه آنها را مي پوشيد "

"و چارپايان را براي شما آفريد : در آنها براي شما وسيله ي گرمي و سودهايي است و از آنها مي خوريد و در آنها براي شما زيبايي است ، آنگاه كه آنها را از چراگاه بر مي گردانيد و هنگامي كه آنها را به به چراگاه مي بريد و بارهاي شما را به شهري مي برند كه جز با مشقت بدنها نمي توانستيد به آن برسيد . "

" پس تا مي توانيد از خدا پروا بداريد و بشنويد و

/ 0 نظر / 19 بازدید